I − LÍ THUYẾT
1. Tuỳ bút
2. Tản văn
Tản văn là loại văn xuôi ngắn gọn, súc tích, viết về những chuyện đời thường gắn liền với những suy ngẫm và tri thức văn hoá. Thể loại này kết hợp linh hoạt giữa kể, tả và biểu cảm nhằm chia sẻ quan điểm của tác giả về cuộc sống qua lối viết giản dị, tự nhiên nhưng hàm súc.
II − THỰC HÀNH
1. Kẻ bảng vào vở theo mẫu và điền các thông tin về hai văn bản Tháng Giêng, mơ về trăng non rét ngọt và Chuyện cơm hến:
| Tháng Giêng, mơ về trăng non rét ngọt | Chuyện cơm hến |
Thể loại | Tuỳ bút | Tản văn |
Những hình ảnh nổi bật | − Hình ảnh thiên nhiên đặc trưng của mùa xuân Bắc Việt: Mưa riêu riêu, gió lành lạnh, tiếng nhạn kêu trong đêm xanh, những vệt xanh tươi hiện trên nền trời buổi sáng. − Hình ảnh sức sống trỗi dậy: Nhựa sống rạo rực trong cành mai, gốc đào, chồi mận; những cái lá non nhỏ tí ti "giơ tay vẫy" như những cặp uyên ương. − Hình ảnh con người tình tứ: Người em gái xõa tóc bên cửa sổ; đôi mày ai như trăng mới in ngần; người đi chơi xuân thấy lòng say sưa "như nhung". − Hình ảnh sinh hoạt gia đình: Nhang trầm, đèn nến, không khí gia đình đoàn tụ trên kính dưới nhường; cánh màn điều treo trước bàn thờ hạ xuống sau ngày lễ "hoá vàng". | − Hình ảnh tô cơm hến đặc trưng: Một bát cơm nguội trộn lẫn hến xào, rau sống thái nhỏ như sợi tơ (bắp chuối, môn bạc hà, khế,...), nước luộc hến màu trắng đùng đục và "bộ đồ màu" 15 vị nhiêu khê. − Hình ảnh vị "cay" cực độ: Người ăn vừa ăn vừa xuýt xoa, nước mắt đầm đìa, mồ hôi ròng ròng nhỏ giọt vào tô cơm nhưng vẫn khen "ngon, ngon". − Hình ảnh con người lao động xứ Huế: Chị bán hàng cơm hến với dáng gầy mỏng manh, mặc chiếc áo dài đen cũ kỹ, đội nón cời, cất tiếng rao lanh lảnh trong mưa. − Hình ảnh thiên nhiên vùng sông nước: Cồn Hến nổi lên giữa sông Hương (vị trí Tả Thanh Long); những chiếc rổ lớn đựng đầy mặt hến; những con đò cờ xí rộn ràng trong lễ cúng hến. |
Đặc điểm lời văn | − Lời văn nhịp nhàng, uyển chuyển: Vũ Bằng sử dụng nhiều câu văn dài, nhiều vế song hành, tạo nên một nhịp điệu nhẹ nhàng như tiếng hát hay lời tự tình. − Ngôn ngữ gợi hình gợi cảm: Tác giả sử dụng những từ ngữ gợi tả cực mạnh về xúc giác và cảm giác. − Sắc thái giọng điệu: Tha thiết, nồng nàn, mang đậm phong vị trung lưu của người Hà Nội xưa – vừa sang trọng, thanh tao lại vừa gần gũi, ấm áp. | − Ngôn ngữ đậm chất địa phương (thẫu, vịm, trẹc, o bán cơm hến, gáo mu u, nón cời,...). − Lời văn đa dạng, kết hợp giữa tự sự và suy ngẫm: Tác giả không chỉ tả món ăn mà còn lồng ghép những kiến thức về địa lí, phong thuỷ, và triết lí sống (sự kiên định trong khẩu vị). − Lối viết sắc sảo, hóm hỉnh: Cách ông miêu tả vị cay (cay điếc mũi, cay điếc tai, cay điếc óc) hay cách tranh luận về việc giữ nguyên bản món ăn thể hiện một cái tôi cá tính, mạnh mẽ và quyết liệt trong tình yêu văn hoá. |
− Cảm xúc, suy nghĩ của tác giả Vũ Bằng trong văn bản Tháng Giêng, mơ về trăng non rét ngọt:
− Cảm xúc, suy nghĩ của tác giả Hoàng Phủ Ngọc Tường trong văn bản Chuyện cơm hến:
2. Tìm đọc một số tuỳ bút và tản văn viết về các đề tài cảnh sắc, ẩm thực. Chọn trong số đó một tác phẩm mà em thích nhất và trả lời các câu hỏi sau:
a. Tác phẩm viết về vùng miền hay món ăn cụ thể nào?
b. Tác giả biểu lộ tình cảm, cảm xúc gì?
c. Những từ ngữ nào diễn tả tình cảm, cảm xúc của tác giả làm em xúc động?
d. Em thấy chi tiết nào thú vị nhất?
Học sinh tìm đọc một số tuỳ bút, tản văn và trả lời câu hỏi. Học sinh tham khảo tuỳ bút Bánh đậu dưới đây và trả lời câu hỏi:
BÁNH ĐẬU
Chắc nhiều bạn đọc còn nhớ cái thứ bánh đậu Hải Dương, đã nổi tiếng, mà ngày bé, chúng ta thường nhận được do tay bà mẹ đã đi đâu một chuyến xa về? Cái thứ bánh đậu khô, bột nhỏ như phấn, đóng hình vuông, có in dấu một hai chữ triện. Thuở nhỏ, chúng ta thích ăn thức quà ấy lắm, nhưng nếu chúng ta mắc bệnh ho, thì không khỏi lắm lúc bực mình. Miếng bánh vừa bỏ mồm chưa kịp nuốt, một cơn ho đã làm bật ra ngoài như làn khói… Mắt chỉ còn tiếc ngẩn ngơ nhìn.
Bây giờ là thứ bánh đậu Hải Dương ấy không còn nữa. Có lẽ người ta thấy cái bất tiện của bột khô cho các trẻ bé và cho các ông cụ già. Ở Hà Nội, người ta làm một thứ bánh đậu ngon hơn, đó là một thứ bánh đậu ướt, thứ bánh đậu có mỡ. Một thứ bánh để ăn trong khi uống chè tàu, cái vị béo ngọt của bánh rất ăn với cái vị đắng của nước chè.
Đó là thức bánh rất hợp dùng trong lúc thưởng thức ấm chè ngon và tôi lấy làm tiếc rằng sao người ta lại không nghĩ chế ra một vài thứ bánh tương tự như thế nữa; để có đủ bánh mà đặt ra cái lệ "chè bánh" vào quãng năm giờ chiều, như thói tục người Anh. Một tục lệ đáng quý, khiến một ngày đầy đủ hơn, và sau cùng là bánh trái cũng khéo léo và tinh khiết hơn. Cũng là một công việc đáng làm, như sự khuyến khích các mỹ thuật khác trong nước. Bánh đậu ướt ngon nhất là bánh đậu của Hàng Bạc và Hàng Gai. Bây giờ hai phố vẫn cạnh tranh nhau để lấy tiếng, và thêm vào cuộc tranh giành, còn có phố Hàng Đào và phố Hàng Đường nữa. Nào hiệu Ích Nguyên Hàng Gai, hiệu Giu Nguyên và Thanh Hiên Hàng Đường,… Mỗi hiệu đều trình bày một thứ bánh với một hương vị riêng. Ai chiếm giải quán quân bánh đậu? Thật là khó giải quyết. Tôi lần lượt dùng hết chừng ấy thứ, đã ngẫm nghĩ và suy xét nhiều về cái vị ngon trước một chén chè tầu bốc khói. Tôi không có cái kiêu vọng bắt buộc người khác phải theo cái quyết định của mình. Nhưng tôi không khỏi cái sở thích riêng trong việc đó.
Bánh đậu của Ích Nguyên thì thẳng thắn và thực thà, mịn vì đậu ngon nguyên chất. Bánh của Thanh Quang nhiều hương thơm vani, nhưng đường dùng hay loạn soạn, của Giu Nguyên thì ướt vì nhiều mỡ quá; của Cự Hương thì nhạt vị, của Việt Hương thì dẻo quá; tựa như đậu trắng, của Ngọc Anh thì hơi khô khan, của Thanh Hiên thì hơi cứng mình,… Kể về vị ngon, thì mỗi thứ của một hiệu đều có một đặc sắc riêng, đủ để cho người ta chuộng. Nhưng tôi thì ưa thích thứ bánh đậu của Hàng Gai hơn, vì giản dị và mộc mạc. Đậu thì nguyên chất đậu, và hương thơm cũng chỉ là hương riêng của bột đậu xanh. Cho nên bỏ vào mồm thì tan đều, ăn ngẫm nghĩ rồi mới thấy béo, suy xét rồi mới thấy thơm. Cái ông cụ già làm bánh ở hiệu đó có nói chuyện rằng: trước kia, vì theo thời, ông cũng cho thêm hương vani vào bánh. Nhưng các khách hàng quen, trong số đó có vài ông khách hàng già ở ngoại ô, đều yêu cầu nên giữ nguyên hương vị đậu xanh như xưa, và nhà hàng từ đó cứ theo như thế. Đấy thật là một ý kiến hay.
(Thạch Lam, Hà Nội 36 phố phường, NXB Văn học, 2005)
a. Tác phẩm viết về vùng miền hay món ăn cụ thể nào?
− Món ăn: Bánh đậu (sự chuyển biến từ bánh đậu khô Hải Dương sang loại bánh đậu ướt, có mỡ, mịn và dẻo để dùng khi thưởng thức chè tàu).
− Vùng miền:
b. Tác giả biểu lộ tình cảm, cảm xúc gì?
c. Những từ ngữ nào diễn tả tình cảm, cảm xúc của tác giả làm em xúc động?
Những từ ngữ diễn tả tình cảm của tác giả có sức lay động như tiếc ngẩn ngơ, lấy làm tiếc, ngẫm nghĩ và suy xét, tôi không khỏi cái sở thích riêng, giản dị và mộc mạc,...
d. Em thấy chi tiết nào thú vị nhất?
Học sinh lựa chọn chi tiết mà bản thân cảm thấy thú vị nhất. Gợi ý một số chi tiết nổi bật trong văn bản:
− Chi tiết: Miếng bánh "bật ra ngoài như làn khói" khi trẻ con bị ho. Tác giả nhớ lại lúc nhỏ ăn bánh đậu khô Hải Dương, nếu đang ăn mà bị ho thì "miếng bánh vừa bỏ mồm chưa kịp nuốt... đã làm bật ra ngoài như làn khói.".
− Chi tiết: Cách tác giả "nhân hóa" hương vị của từng hiệu bánh. Thạch Lam nhận xét bánh của hiệu Ích Nguyên thì "thẳng thắn và thực thà", bánh của Giu Nguyên thì "ướt vì nhiều mỡ quá", bánh hiệu Thanh Hiên thì "hơi cứng mình",...
− ...
3. Tìm đọc một số văn bản viết về những nét văn hoá truyền thống ở các vùng miền trên đất nước Việt Nam hoặc nước ngoài.
Học sinh tìm đọc một số văn bản viết về những nét văn hoá truyền thống của các vùng miền Việt Nam hoặc nước ngoài. Gợi ý:
− Hà Nội băm sáu phố phường của Thạch Lam.
− Món lạ miền Trung của Nguyễn Tuân.
− Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi.
− Trà đạo của Okakura Kakuzo.
− ...
