I. TÌM HIỂU CHUNG
1. Tác giả
a. Cuộc đời
– Nguyễn Tuân (1910 – 1987) sinh ra trong một gia đình nhà nho khi Hán học đã tàn.
– Quê ông ở làng Mọc, nay thuộc phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân, Hà Nội.
– Từ nhỏ, ông theo gia đình sống ở nhiều tỉnh miền Trung. Nguyễn Tuân học đến cuối bậc Thành chung ở Nam Định, sau đó về Hà Nội viết văn và làm báo.
– Cách mạng tháng Tám thành công, Nguyễn Tuân đến với cách mạng, tự nguyện dùng ngòi bút phục vụ hai cuộc kháng chiến của dân tộc.
b. Sự nghiệp
– Những đóng góp: Thúc đẩy thể tuỳ bút, bút kí đạt tới trình độ nghệ thuật cao; làm phong phú thêm ngôn ngữ văn học dân tộc; đem đến cho nền văn xuôi hiện đại một phong cách tài hoa và độc đáo.
– Tác phẩm tiêu biểu: Một chuyến đi (1938), Vang bóng một thời (1940), Thiếu quê hương (1940), Chiếc lư đồng mắt cua (1941), Đường vui (1949), Tình chiến dịch (1950), Sông Đà (1960), Hà Nội ta đánh Mĩ giỏi (1972),...
2. Tác phẩm
a. Thể loại: Truyện ngắn.
b. Chủ đề
c. Hoàn cảnh sáng tác
Truyện ngắn Chữ người tử tù lúc đầu có tên là Dòng chữ cuối cùng, in năm 1939 trên tạp chí Tao đàn, sau đó được tuyển in trong tập truyện Vang bóng một thời và đổi tên thành Chữ người tử tù.
d. Bố cục
II. TÌM HIỂU CHI TIẾT
1. Ngôi kể
2. Tình huống truyện
– Tình huống là "cái tình thế xảy ra truyện", là "một khoảnh khắc mà trong đó sự sống hiện ra rất đậm đặc", là cái "khoảnh khắc chứa đựng cả một đời người" (Nguyễn Minh Châu).
– Tính huống truyện của "Chữ người tử tù": Cuộc gặp gỡ đầy éo le giữa Huấn Cao – một tử tù tài hoa, khí phách – với viên quản ngục – kẻ đại diện cho quyền lực nhà tù nhưng lại có tâm hồn biệt nhỡn liên tài, khao khát được treo chữ của Huấn Cao trong nhà mình.
→ Tác dụng:
3. Nhân vật
a. Nhân vật Huấn Cao
* Vẻ đẹp tài hoa
– Nổi tiếng khắp vùng với tài viết chữ đẹp, "chữ ông Huấn đẹp lắm, vuông lắm", được coi là báu vật của đời.
– Tài năng ấy không chỉ là nghệ thuật thư pháp mà còn là biểu tượng cho cái đẹp, cái cao quý của văn hoá dân tộc.
→ Huấn Cao hiện lên như một người nghệ sĩ tài hoa, người sáng tạo và tôn vinh cái đẹp.
* Vẻ đẹp khí phách
– Chưa bao giờ vì tiền bạc hay quyền lực mà ép mình cho chữ.
→ Hình tượng tiêu biểu cho người anh hùng dám đứng lên chống lại áp bức, giữ trọn khí phách đến phút cuối.
* Vẻ đẹp thiên lương
– Trọng nghĩa khinh lợi: "Ta nhất sinh không vì vàng ngọc hay quyền thế mà ép mình viết câu đối bao giờ.".
– Trân trọng sở thích của viên quản ngục: "Nào ta có biết đâu một người như thầy quản đây mà lại có những sở thích cao quý như vậy.".
– Không chấp nhận sự lẫn lộn giữa cái đẹp và cái xấu, giữa cái thiện và cái ác. Ông khuyên viên quản ngục "nên thay chốn ở", "thoát khỏi cái nghề này đi đã rồi nghĩ đến chuyện chơi chữ.".
→ Vừa là người nghệ sĩ, vừa là người thầy truyền trao lẽ sống, mang cốt cách thanh cao.
⇒ Nhân vật Huấn Cao hội tụ đầy đủ tài năng, tâm hồn cao cả và khí phách hiên ngang, trở thành hình tượng kết tinh cái đẹp lý tưởng mà Nguyễn Tuân ngợi ca. Qua hình tượng ấy, tác giả khẳng định rằng cái đẹp và cái thiện có sức mạnh trường tồn, không thể bị khuất phục. Ngay cả trong bóng tối ngục tù và trước cái chết cận kề, ánh sáng của cái đẹp vẫn toả rạng, nâng đỡ và cảm hoá con người.
