I. TÌM HIỂU CHUNG
1. Tác giả
− Sinh ngày 22 tháng 11 năm 1919, mất ngày 11 tháng 03 năm 2009; quê quán tại làng Phú Nghĩa Hạ (nay thuộc xã Phú Nghĩa, Nghệ An).
− Từng học ở trường Quốc học Vinh, có điều kiện tiếp xúc với văn hoá Pháp và tác phẩm của một số nhà văn nổi tiếng trong và ngoài nước.
− Bùi Hiển có một số truyện ngắn đăng báo vào năm 1940 và cho ra mắt tập truyện ngắn đầu tay "Nằm vạ" trên văn đàn vào năm 1941.
− Phong cách sáng tác: Bùi Hiển diễn tả chân thực hiện thực đời sống giản dị nhưng không kém phần vui tươi, tràn ngập màu sắc, sinh động. Nhân vật trong tác phẩm của ông thường được đắp nặn một cách kĩ lưỡng về tính cách và tâm hồn. Cốt truyện không có quá nhiều yếu tố cao trào, giản đơn nhưng lại chứa đựng cái buồn man mác, những kỷ niệm vui vẻ,... đan xen vào nhau.
− Ông được tặng giải thưởng Nhà nước về Văn học và Nghệ thuật năm 2001 cho các tác phẩm: "Tuyển tập Bùi Hiển", "Bạn bè một thuở", "Ánh mắt", "Ngơ ngẩn mùa xuân".
− Một số tác phẩm tiêu biểu biểu của tác giả Bùi Hiển: "Nằm vạ" (1940), "Mạ đậu" (1940), "Thuốc độc" (1941), "Ánh mắt" (1961), "Đường lớn" (1966),...
2. Tác phẩm
− Thể loại: Truyện ngắn.
− Xuất xứ: In trong Tuyển tập Bùi Hiển, NXB Văn học.
− Phương thức biểu đạt chính:
− Bố cục:
+ Phần 1: Từ đầu đến "Bữa đó thuyền ra lạch...".
+ Phần 2: Còn lại.
II. TÌM HIỂU CHI TIẾT
1. Kết cấu và cốt truyện
a. Kết cấu truyện lồng truyện
− Lớp truyện khung:
+ Bối cảnh:
++ Thời gian: Một buổi chiều trung tuần tháng Giêng, khi trời bắt đầu tối, sương mù dày,
++ Không gian: Làng chài ven biển với không khí êm ả, mờ ảo và lãng đãng.
++ Nhân vật: Chàng trai và lão Nhiệm Bình (một lão ngư già nua, dày dạn sương gió).
+ Nội dung:
++ Cuộc gặp gỡ thân tình giữa hai thế hệ: Chàng trai đến thăm và trò chuyện với lão Nhiệm Bình như một đứa cháu vòi vĩnh bà kể chuyện.
++ Chàng trai khơi gợi đề tài về "ma" và "thuyền ma". Lão Nhiệm Bình chia sẻ những quan niệm chung về ma ở biển (ma đùa nghịch, ma xin cá,...) với thái độ bình thản, không sợ hãi. Từ đó, dẫn dắt vào câu chuyện chính: Một trải nghiệm xương máu có thật của chính lão trong quá khứ.
+ Tác dụng:
− Lớp truyện nòng cốt:
+ Bối cảnh:
++ Thời gian: Quá khứ xa xôi (hồi lão Nhiệm Bình còn trẻ, đi biển theo thuyền ông Phó Nhuỵ), một chuyến ra khơi bắt đầu từ buổi sáng thanh quang, kéo dài đến cơn bão dữ và đêm sương mù.
++ Không gian: Biển khơi mênh mông, biến đổi từ mặt biển "biêng biếc", "thanh quang" sang không gian dữ dội của bão tố với "mưa trắng bệch", "sóng như núi" và cuối cùng là vùng biển mù sương đầy tử khí nơi cồn đá.
+ Nội dung:
++ Cuộc mưu sinh và chống chọi thiên tai: Mô tả chi tiết cảnh lao động hào hứng (thả lưới, kéo cá) và cuộc chiến sinh tử khi bão ập đến (chặt neo, tát nước, thả buồm trôi). Đây là phần hiện thực khốc liệt của văn bản.
++ Cuộc gặp gỡ kỳ ảo: Sau bão, trong sương mù, thuyền ông Phó Nhuỵ gặp thuyền ông Xin Kính. Hai bên đối thoại, thuyền Xin Kính chỉ đường tránh đá ngầm cho thuyền ông Phó Nhuỵ.
++ Sự thật chấn động: Thuyền ông Phó Nhuỵ vớt được anh Hoe Chước trôi dạt và biết rằng thuyền Xin Kính thực ra đã bị sóng đánh tan tành trước đó. Chiếc thuyền họ vừa gặp và nói chuyện chính là "hồn ma" của những người bạn chài hiện về cứu giúp.
+ Tác dụng:
++ Câu chuyện trung tâm, truyền tải tư tưởng và cảm xúc của toàn bộ văn bản.
++ Khắc hoạ bi kịch nghề biển: Con người nhỏ bé, mong manh trước thiên nhiên dữ dội.
++ Gửi gắm giá trị nhân đạo sâu sắc: Sự xót thương đối với số phận người dân chài và những linh hồn bỏ mạng ngoài khơi.
b. Cốt truyện
− Sự kiện 1: Chàng trai đến chơi nhà lão Nhiệm Bình trong một buổi chiều sương lãng đãng.
− Sự kiện 2: Chàng trai nài nỉ lão Nhiệm Bình kể những câu chuyện đi biển kì ảo của lão.
→ Câu chuyện bắt đầu bằng không khí yên ả, mơ hồ và bộc lộ được quan niệm của người dân chài về cái chết, người sống và người chết nương tựa nhau.
− Sự kiện 3: Lão Nhiệm Bình kể câu chuyện về việc gặp chiếc "thuyền ma" trong trận bão tố.
− Sự kiện 4: Ấn tượng tang thương mà câu chuyện để lại lại những bất trắc mà người đi biển gặp phải trong hải trình của họ.
→ Sự kiện này tô đậm tính chất khắc nghiệt, đầy rủi ro của nghề đi biển. Ranh giới giữa sự sống và cái chết mỏng manh như đường tơ kẽ tóc. Đó là bài ca bi tráng về tình nghĩa của những con người lao động nghèo khổ.
=> Nhận xét:
