Nhắc tới Nguyễn Khuyến người ta nhớ đến những sáng tác của ông về mùa thu. Trong đó có nhiều bài thơ viết về mùa thu bằng chữ Hán và chữ Nôm.Bài thơ “Thu vịnh” là một trong ba bài thơ Nôm nổi tiếng: Thu điếu, Thu ẩm và Thu vịnh. Chính chùm thơ về mùa thu này đã giúp Nguyễn Khuyến bước lên vị trí hàng đầu trong các nhà thơ viết về mùa thu. Những câu thơ nhẹ nhàng dễ đi vào lòng người, sẽ không ai có thể quên, khi nhắc tới thơ về mùa thu Việt Nam, Thu Điếu là một trong 3 bài thơ đặc sản của thơ văn viết về mùa thu.

Mọi cảnh vật quen thuộc hiện ra, vùng đồng chiêm trũng Bình Lục, ngập nước với ao hồ, bờ tre bao bọc-một biểu tượng quen thuộc của làng quê Việt Nam.

Được mệnh danh là một nhà thơ của làng cảnh Việt Nam,ba bài thơ về mùa thu của Nguyễn Khuyến đặc biệt là Thu điếu đã trở thành một trong những bức tranh mùa thu đặc sắc của văn học Việt Nam. Vẻ đẹp của mùa thu được thi vị hóa, trở thành một bức tranh độc đáo. Giống như mọi thứ đang diễn ra trước mắt, hình ảnh nước trong veo, mặt hồ phẳng lặng là những đặc trưng của mùa thu

Ao thu lạnh lẽo nước trong veo
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo
Sóng biếc theo làn hơi gợn tí
Lá vàng trước gió sẽ đưa vèo
Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt
Ngõ trúc quanh co khách vắng teo
Tựa gối ôm cần, lâu chẳng được
Cá đâu đớp động dưới chân bèo.

Mỗi khung cảnh mỗi nét thơ cho ta một vẻ độc đáo riêng,mỗi cảnh có một sự thể hiện riêng nhưng có một sự thật không thể phủ nhận đó chính là mỗi bài thơ thu của Nguyễn Khuyến đều mang một dáng vẻ riêng. Riêng Thu điếu, mà nhà thơ Xuân Diệu đã khẳng định là điển hình hơn cả cho mùa thu của làng cảnh Việt Nam, là bài thơ tả cảnh ngụ tình đặc sắc: Cảnh mùa thu quê hương, tình yêu thiên nhiên, yêu mùa thu đẹp gắn liền với tình yêu quê hương tha thiết. Những hình ảnh trong sáng những đường nét mang chi tiết gợi rất lớn khiến cho bài thơ càng thêm có hồn.

Mở đầu bài thơ là hình ảnh nước và con người pha trộn giữa cảnh thiên nhiên đó. Tuy không chủ động nói tới con người giữa khung cảnh mùa thu đó, nhưng với “ thuyền câu giữa làn nước ao thu” khiến chúng ta có thể liên tưởng tới khung cảnh của một người đang thư thái ngồi câu cá

Ao thu lạnh lẽo nước trong veo
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo

Cả ao được nhuộm bởi sắc thu và không khí của mùa thu, ao thu đó có chút lạnh lẽo không một chút gợn để chúng ta thấy được nước mùa thu nó có thể xuyên tận đáy. Cảnh sắc mùa thu có thể hiển hiện rõ nhất là màu nước và khung cảnh thiên nhiên từ đó mà lan tỏa. Bên cạnh đó cảm hứng của nhà thơ hoàn toàn đắm chìm trong cảnh sắc mùa thu, một cảnh trong và tĩnh gần như tuyệt đối, hình ảnh nước trong veo, trời xanh ngắt, khách vắng teo, giác quan của nhà thơ cực kì tinh nhậy và hết sức chăm chú thì mới nhận ra được những biểu hiện nhỏ nhặt tinh vi chỉ làm tôn thêm cho cái trong và tĩnh của một khung cảnh đầy màu sắc:

Sóng biếc theo làn hơi gợn tí
Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo.

Mọi thứ chỉ hơi gợn không một chút biến đổi mạnh nào, màu của sóng biếc pha trộn với sắc vàng của lá vẽ nên bức tranh quê đơn sơ mà lộng lẫy. Nghệ thuật trong phần thực rất điêu luyện, lá vàng với sóng biếc, tốc độ vèo của lá bay tương ứng với mức độ tí của gợn sóng. Cách hiệp vần ở mỗi cuối câu khiến cho ta đọc lên cảm thấy không gian vừa rất tĩnh lại vừa thu hẹp lại,tâm điểm của bài thơ được nổi bật và tập trung điểm nhìn hơn.

Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt
Ngõ trúc quanh co khách vắng teo.

Không gian dường như được mở rộng, bức tranh thu có thêm chiều cao của bầu trời xanh ngắt với những từng mây lơ lửng trôi theo chiều gió nhẹ. Bầu trời xanh ngắt là một đặc trưng của thơ miêu tả thu của Nguyễn Khuyến. Xanh ngắt là xanh mà có chiều sâu và thăm thẳm. Xanh ngắt đã gợi ra cái sâu, cái lắng của không gian, cái nhìn vời vợi của nhà thơ, của ông lão đang câu cá. Không gian thu hẹp lại khi ông lơ đãng đưa mắt nhìn về bốn phía làng quê. Xóm thôn vắng lặng, tĩnh mịch, con đường quanh co, heo hút, không một bóng người qua lại.

Ngõ trúc quanh co khách vắng teo

Cảnh vật càng trở nên êm đềm, thoáng một nỗi buồn cô tịch, hiu hắt chìm vào không khí vắng lặng của mùa thu. Tất cả cảnh vật, từ mặt nước đến ao thu lạnh lẽo đến chiếc thuyền câu bé tí teo, từ sóng biếc đến lá vàng, từ tầng mây lơ lửng đến ngõ trúc… đều hiện lên với đường nét, màu sắc, âm thanh có chút bâng khuâng, man mác, rất gần gũi, thân thiết với mọi người Việt Nam. Những hình ảnh đó dường như đã quá quen thuộc với người dân Việt Nam mỗi khi nhớ về kỉ niệm tuổi thơ, và nó cũng gắn liền với nỗi buồn không đáy.Biết bao thời gian trôi qua trong không gian của sáng tĩnh mịch ấy, nhưng tư thế ngồi của người buông cần câu như cũng bất động trong thời gian:

Tựa gối ôm cần lâu chẳng được
Cá đâu đớp động dưới chân bèo

Tư thế của người câu cá là tư thế tựa gối ôm cần, và không có chút gì là thay đổi tư thế,như ông đang chờ đợi điều gì xảy ra rất lâu và cứt thế, bình tĩnh để nhìn thấy kết quả. Hình ảnh này cũng mang dáng dấp của những người vui thú khi về ở ẩn, sống một cuộc sống đạm bạc. Bài thơ Thu điếu này cũng thể hiện khát vọng câu thanh, câu vắng cho tâm hồn của một nha thơ có phẩm chất thanh cao.Cái âm thanh cá đớp động gợi lên sự mơ hồ xa vắng, đánh thức tỉnh.

“Thu điếu“ là một bài thơ mùa thu đặc sắc với nghệ thuật tả cảnh ngụ tình độc đáo. Cảnh sắc mùa thu quê hương được miêu tả bằng những gam màu đậm nhạt, nét vẽ xa gần tinh tế gợi cảm. Âm thanh của những sự vật cũng trở nên tinh tế dưới tài quan sát và sự nhạy bén của tác giả. Hình ảnh quen thuộc dân giã những chính là chất liệu để dệt nên những hồn thơ hay như thế

Với tình yêu thiên nhiên tha thiết, yêu cảnh sắc và những sự thay đổi của đất trời vào Thu,mọi thứ trong “ Thu điếu”là một cách thể hiện tâm hồn của ông. Ông là nhà thơ của làng cảnh Việt Nam. Ngâm Thu điếu, Thu ẩm, Thu vịnh, chúng ta thêm yêu quê hương, thêm yêu xóm thôn đồng nội, đất nước. Vẻ đẹp quê hương đất nước và tâm hồn của Nguyễn Khuyến cũng được gợi mở trên từng con chữ.

Trong nền thơ ca dân tộc có nhiều bài thơ tuyệt hay nói về mùa thu. Riêng Nguyễn Khuyến đã có chùm thơ ba bài: “Thu vịnh”, “Thu ẩm” và “Thu điếu”. Bài thơ nào cũng hay cũng đẹp cho thấy một tình quê dào dạt. Riêng bài “Thu điếu”, nhà thơ Xuân Diệu đã khẳng định là “điển hình hơn cả cho mùa thu của làng cảnh Việt Nam”. “Thu điếu” là bài thơ tả cảnh ngụ tình đặc sắc : Cảnh đẹp mùa thu quê hương, tình yêu thiên nhiên, yêu mùa thu dẹp gắn liền với tình yêu quê hương tha thiết.

“Thu điếu” được viết bằng thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật. Ngôn ngữ tinh tế, hình tượng và biểu cảm. Cảnh thu, trời thu xinh đẹp của làng quê Việt Nam như hiện lên trong dáng vẻ và màu sắc tuyệt vời dưới ngọn bút thần tình của Nguyễn Khuyến.

Mùa thu của làng cảnh Bắc Bộ được gợi ra ngay từ hình ảnh của ao thu và chiếc thuyền câu:

“Ao thu lạnh lẽo nước trong veo

Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo”

     Cả không gian và thời gian mùa thu đều được ẩn vào trong câu chữ. Mặt nước ao “trong veo”, phảng phất khí “lạnh lẽo” đúng đặc trưng chỉ thu mới có, và cũng chỉ có vào thu, nước mới có thời gian để lắng đọng lại, để phủ vào mình một độ trong như có thể soi được cả bầu trời. Hình ảnh của chiếc ao còn gợi ra một điểm rất riêng của vùng đồng bằng chiêm trũng Bắc Bộ, nơi trong mỗi kết cấu nhà đều dành một vị trí riêng cho mặt ao, và ao ấy đã trở thành một phần hồn trong đời sống lao động của những con người nơi đây. Đưa một sự vật quen thuộc, bình dị, nhưng thấm đẫm hồn quê, hồn thu vào thơ ca, Nguyễn Khuyến quả đã làm được nhiều điều cho thơ ca! Nhà thơ Xuân Diệu cũng từng cho biết, vùng Hà Nam có rất nhiều ao, và nhiều nên ao thường nhỏ, ao nhỏ thì thuyền câu cũng theo đó mà nhỏ theo, đúng như cụm từ “bé tẻo teo”. Cách gieo vần “eo” độc đáo, rất tự nhiên, gợi ra cảm giác về những sự vật nhỏ nhắn, đã nhỏ dường như còn có xu hướng thu mình bé lại trước không gian mùa thu, trước làng cảnh quê hương. Hình ảnh con thuyền đánh dấu cho sự xuất hiện của nhân vật trữ tình- con người đang thưởng lãm cảnh thu từ điểm nhìn con thuyền- ao thu. Chỉ với hai câu thơ mở đầu, dáng hình của mùa, đặc trưng của quê hương đã được nhà thơ phác họa rất thần tình.

   Để tô đậm nét thêm cho bức tranh thu quê hương, nhà thơ điểm vào đó những đường nét tinh tế:

“Sóng biếc theo làn hơi gợn tí

Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo”

     Đều là những chuyển động rất nhẹ, rất khẽ, mà nếu không phải là người luôn biết “mở hồn ra để đón lấy những vang động của đời”, thì hẳn Nguyễn Khuyễn đã không thể nào nắm bắt được. Sóng chỉ hơi gợn, gió cũng rất khẽ, dùng chính những chuyển động đó để làm nổi bật một không gian yên tĩnh, vắng lặng mở ra trước đôi mắt thi nhân. Tả sự “hơi gợn tí” của sóng nước để hình dung ra mặt nước chỉ hơi lay động, nói hình ảnh “khẽ đưa vèo” của lá để thấy cơn gió khẽ khàng của mùa. Đó là chất thu rất riêng, hay cũng là sự tinh tế thính nhạy trong lòng thi nhân hướng về thiên nhiên, đón lấy những chuyển biến nhỏ nhất để rung động hồn thơ cho câu chữ cất lên thành lời. Phải là một người yêu thiên nhiên, yêu cảnh sắc quê nhà đến nhường nào, Nguyễn Khuyến có thể cất lên những câu thơ như thế! Sự đăng đối hài hòa đi từ màu sắc đến chuyển động, nhịp nhàng như những bước chạm rất khẽ, rất êm của mùa thu lên cảnh vật. Chữ “vèo” của Nguyễn Khuyến đã từng được Tản Đà hết lời ngợi ca và khẳng định, cả một đời thơ Tẩn Đà may ra được một câu như ý vì đã học được chữ “vèo” ấy đưa vào bài “Cảm thu, tiễn thu”:        

“Vèo trông lá rụng đầy sân”

      Hình ảnh chiếc lá vàng chao nghiêng trong không gian mặt nước ao thu, như thấy cả hồn thu thấm đãm lên cảnh vật. Ai đó từng khẳng định, người họa sĩ có tài là người không chỉ đưa được vào bức tranh những đường nét, hình dáng, màu sắc, mà còn truyền tải được phần hồn, phần nội tại sống động của sự vật- bằng cách vận dụng từ ngữ vô cùng tinh tế, Nguyễn Khuyến cũng đã trở thành một họa sĩ như thế khi phác nhanh vào bức tranh thu của mình những chuyển động rất tế vi của sóng của lá!

     Nếu như bốn câu thơ đầu điểm nhìn của nhà thơ chỉ nằm trong khoảng không nơi mặt nước ao thu, thì hai câu thơ tiếp theo, cái nhìn thi nhân đã có sự di chuyển, hướng lên toàn bộ bầu trời cao rộng:

“Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt

Ngõ trúc quanh co khách vắng teo”

   Trong chùm thơ thu, Nguyễn Khuyến nhận diện sắc trời thu là “xanh ngắt". “Xanh ngắt” là xanh mà có chiều sâu, xanh một màu thăm thẳm, gợi ra sự sâu lắng của không gian, gợi ra ánh nhìn vời vợi của nhà thơ, Chỉ một từ nhưng Nguyễn Khuyến đã thu được và nẩy hồn trời thu lên trang thơ. Bầu trời mùa thu không chỉ xanh, đó còn là bầu trời cao vời vợi, xanh bát ngát, rộng mênh mông. Không gian mở ra thoáng đạt đến vô cùng. Xanh ngắt trở thành “  nhãn tự” của câu thơ, trở thành linh hồn của trời thu. Bầu trời dưới con mắt Nguyễn Khuyến đẹp lạ, cao xa, rộng đến ngút ngàn tầm mắt. Đó chỉ có thể là sắc trời của mùa thu, cũng chỉ có thể là không gian của đồng bằng chiêm trũng, nơi con người có cảm giác mặt đất như thấp xuống, và bầu trời như được đẩy cao lên, mở ra một khoảng rộng thoáng ngỡ ngàng trước mắt người nhìn. Trong khoảng không ấy, những “tầng mây” cũng như khoan thai theo từng bước chuyển, như trôi mà cũng như không, còn có thể là mùa nào khác nữa ngoài mùa thu, con người mới bắt gặp những áng mây như thế! Điểm nhìn tiếp tục di chuyển từ cao xuống thấp, làm hiện lên những “ngõ trúc quanh co” vắng người qua lại- những con ngõ quen thuộc, thường thấy của làng quê Việt xưa. Cảnh thu, cảnh quê, hài hòa vào trong nhau làm nổi bật lên hồn thu quê hương xứ sở, làm say đắm lòng người.

    Nếu “Thu điếu” chỉ dừng lại ở bức tranh mùa thu quê hương, hẳn bài thơ đã không ở lại trong lòng người đọc bao thế hệ lâu đến thế. Nỗi niềm dân nước, tâm trạng ưu thời mẫn thế là yếu tố giúp người đọc cảm nhận về một con người yêu nước, dẫu cáo quan về ở ẩn nhưng luôn dõi theo những biến chuyển thời cuộc. Những trạng thái ấy được Nguyễn Khuyến kín đáo gửi gắm qua hai câu thơ cuối bài:

“Tựa gối buông cần lâu chẳng được

Cá đâu đớp động dưới chân bèo”

     “Tựa gối buông cần” là dáng ngồi đã ở trong một khoảng thời gian rất lâu, như đang đợi chờ, tập trung đón nhận điều sắp có. Chữ “đâu” trong câu cuối ẩn hiện sự mơ hồ, dường có mà lại dường không. Mượn câu chuyện người đi câu ngồi kiên nhẫn đợi cá cắn câu, nhà thơ đã bộc lộ một tấm lòng với biết bao đợi mong trước thời cuộc, trước vận nước. Không phải đến hai câu thơ cuối này, tấm lòng ấy mới bộc lộ, trước đó nhà thơ đã kín đáo gửi gắm vào các câu chữ: dáng lá bay “vèo” hay cũng là sự thay đổi của một giai đoạn đầy biến động “vèo trông” đất nước đã sa vào tay giặc; “Ngõ trúc quanh co khách vắng teo”- hình ảnh cây trúc vốn tượng trưng cho người quân tử, cho bậc anh hùng ngay thẳng dám đứng lên giúp nước giúp đời, nhưng nay ngõ trúc vắng, chính là hiện thực thiếu vắng những người anh hùng dám mạnh mẽ gánh vác giang sơn; chữ “động” trong câu cuối có thể hiểu là những chuyển động, biến động, là chuyển động của triều đình phong kiến trước đó đã đầu hàng thực dân, nay đã có chuyển biến, hay là động thái đứng lên đánh giặc của người anh hùng nào, ở vùng nào? Tất cả đều mơ hồ trong nỗi băn khoăn mong ngóng tha "Câu cá mùa thu’’ là một bài thơ tả cảnh ngụ tình rất đặc sắc của Nguyễn Khuyến. Cảnh sắc mùa thu quê hương được miêu tả bằng những gam màu đậm nhạt, những nét vẽ xa gần, tinh tế gợi cảm. Âm thanh của tiếng lá rơi đưa "vèo” trong làn gió thu, tiếng cá “đớp động” chân bèo - đó là nét dân dã, thân thuộc của đồng quê đã khơi gợi trong lòng chúng ta bao koài niệm đẹp về quê hương đất nước. Nghệ thuật gieo vần của Nguyễn Khuyến rất độc đáo vần "eo” đi vào bài thơ rất tự nhiên thoải mái, để lại ấn tượng khó quên cho người đọc; âm hưởng của những vần thơ như cuốn hút chúng ta: trong veo - bé tẻo teo - đưa vèo - vắng-chân bèo. Thi sĩ Xuân Diệu đã từng viết: “Cái thú vị của bài “Thu điếu" ở các điệu xanh, xanh ao, xanh bờ, xanh sóng, xanh tre, xanh trời, xanh bèo, có một vùng đậm nhạt của chiếc lá thu rơi...

Thơ là sự cách điệu tâm hồn. Nguyễn Khuyến yêu thiên nhiên mùa thu, yêu cảnh sắc đồng quê với tất cả tình quê nồng hậu. Ông là nhà thơ của làng cảnh Việt Nam. Đọc "Thu điếu”, "Thu vịnh”, “Thu ẩm”, chúng ta yêu thêm mùa thu quê hương, yêu thêm xóm thôn đồng nội, đất nước. Với Nguyễn Khuyên, tả mùa thu, yêu mùa thu đẹp cũng là yêu quê hương đất nước. Nguyễn Khuyến là nhà thơ kiệt xuất đã chiếm một địa vị vẻ vang trong nền thơ ca cổ điển Việt Nam.thiết của nhà thơ.

Thơ là sự cách điệu tâm hồn. Nguyễn Khuyến yêu thiên nhiên mùa thu, yêu cảnh sắc đồng quê với tất cả tình quê nồng hậu. Ông là nhà thơ của làng cảnh Việt Nam. Đọc "Thu điếu”, "Thu vịnh”, “Thu ẩm”, chúng ta yêu thêm mùa thu quê hương, yêu thêm xóm thôn đồng nội, đất nước. Với Nguyễn Khuyên, tả mùa thu, yêu mùa thu đẹp cũng là yêu quê hương đất nước. Nguyễn Khuyến là nhà thơ kiệt xuất đã chiếm một địa vị vẻ vang trong nền thơ ca cổ điển Việt Nam.