Nghiên cứu truyện "Chí Phèo" nhiều người nhận ra trong tác phẩm này hội đủ những yếu tố cấu thành một chủ nghĩa hiện thực kiểu Nam Cao. Cụ thể tác giả "Chí Phèo" không chỉ góp vào những nét vẽ thần tình để hoàn tất bức tranh thực tại đời sống xã hội VN trong một thời điểm lịch sử mà hơn thế với cảm hứng truy nguyên mạnh mẽ nhà văn đã chỉ ra nguyên nhân sâu xa của bấy nhiêu thực trạng được phơi bày.

Tuy nhiên nhìn sâu vào cấu trúc nội tại của tác phẩm ta còn có thể nhận thấy rằng: cảm quan hiện thực sắc bén của Nam Cao thấm đẫm mọi thành tố khiến cho mọi tế bào nghệ thuật của tác phẩm tồn tại thống nhất như trong một sinh thể; chúng tương tác quy định lẫn nhau một cách chặt chẽ logic thể hiện đặc điểm riêng của một kiểu tư duy tự sự.

Theo thời gian giá trị của tác phẩm Chí Phèo (chủ yếu qua hình tượng nhân vật chính) dường như đã được lĩnh hội khá đầy đủ sâu sắc ở nhiều phương diện ý nghĩa: điển hình cho tầng lớp nông dân bần cùng hoá lưu manh hoá bi kịch bị từ chối quyền làm người sức khái quát hiện thực sự thể hiện cảm hứng nhân đạo cũng như khả năng khám phá chiều sâu tâm lý con người của tác giả... Những khía cạnh ấy đương nhiên là hết sức quan trọng. Nhưng một số vấn đề khác cũng quan trọng không kém đó là hệ thống hình tượng được tạo nên bởi các thành tố đan dệt trong mối quan hệ tương liên tương tác hết sức tinh vi là sự phối thuộc lẫn nhau giữa các tình tiết nghệ thuật; là tính tất yếu của các sự kiện biến cố cũng như biểu hiện của tâm lý nhân vật... Tóm lại thoát khỏi cách bình giá thông thường ý nghĩa nghệ thuật của hình tượng cố gắng nhìn nhân vật như một "khách thể hành động" ta nhận thấy Nam Cao không hề giản đơn không hề lơi lỏng trong tư duy và xử lý các yếu tố tự sự của mình.

1. Sự chặt chẽ trong tư duy tự sự của Nam Cao bộc lộ trước hết ở việc sáng tạo một mạng lưới các chi tiết nghệ thuật có độ nén rất lớn và tổ chức chúng thành một hệ thống có sức biểu đạt cao. Nỗ lực sáng tạo của Nam Cao thể hiện ở sự gia tăng những chi tiết có chức năng kép: vừa giữ chức năng miêu tả vừa giữ chức năng giải thích. Đó là những chi tiết có vai trò rất quan trọng trong kết cấu tác phẩm. ở vị trí vốn có trong văn bản tự sự các chi tiết đắt giá có khả năng đem đến cho người đọc sự nhận thức rất sâu về đối tượng. Chức năng miêu tả chức năng định danh của chúng là hết sức rõ ràng. Thiếu chúng khó mà hình dung được đầy đủ những đặc điểm của đối tượng. Nhưng mặt khác đặt vào trong hệ thống chúng lại hàm chứa khả năng lý giải khả năng cắt nghĩa rất lớn. Rất nhiều điều ẩn khuất nhiều nghịch lý thấp thoáng chỗ này chỗ kia bỗng trở nên sáng rõ hơn bởi những chi tiết như thế. Có thể thấy điều này chẳng hạn qua lai lịch Chí Phèo được Nam Cao miêu tả trong tác phẩm. Chỉ bằng mấy dòng ngắn gọn dường như tác giả đã tiên lượng đầy đủ về số phận nhân vật. Với một bản "lý lịch" khá đặc biệt như thế dường như trong con người Chí Phèo sự bất trắc nỗi thống khổ đã được "cài đặt" sẵn chúng tiềm ẩn và sẽ bùng phát bất cứ lúc nào trên mỗi bước đường đời. Nói cách khác trong bối cảnh cuộc sống lúc bấy giờ một con người như Chí Phèo không bất hạnh mới là vô lý. Lời đay nghiến của bà cô đối với Thị Nở khi thị định gắn đời mình với Chí Phèo: "đàn ông chết hết rồi hay sao mà lại đi đâm đầu lấy một thằng không cha không mẹ"... chỉ là sự láy lại thái độ nhất quán của cộng đồng đối với một số phận coi như đã được an bài một cách hiển nhiên trong ý thức mọi người.

Từ điểm nhìn mà ta đang tuân thủ cái thiện của nhân vật Chí Phèo cũng là chi tiết có độ nén lớn. Khác với Xuân Tóc Đỏ của Vũ Trọng Phụng - con người hư hỏng từ trong trứng nước - Chí Phèo vốn lương thiện một sự lương thiện gần như bản năng. Không phải là kết quả của một sự giáo dục nào đáng kể cái thiện căn của Chí Phèo vẫn đủ mạnh để giúp Chí ngay giữa tuổi hai mươi vượt qua sự cám dỗ của một người đàn bà dâm loạn. Nó cũng không dễ dàng bị đánh bật khỏi tiềm thức bởi những trận say triền miên và những hành vi phá phách. Điều này rất có ý nghĩa. Bởi nếu không có cái thiện căn nguyên sơ sâu bền ấy thì khó mà giải thích nổi tại sao sau khi gặp Thị Nở nhờ sự tác động của tình người Chí Phèo bỗng trỗi dậy khát vọng hoàn lương tức là khao khát trở về với bản nguyên thuần khiết được cất giữ sâu kín trong tiềm thức của mình.

Những chi tiết giàu hàm lượng nghệ thuật thường khiến cho tác phẩm trở nên có chiều sâu bởi tính đa nghĩa. Ngược lại những chi tiết có độ nén cao có chức năng kép thường đem đến cho người đọc những thú vị bất ngờ bởi sự phát hiện sự vỡ lẽ. Đọc truyện Chí Phèo gặp chi tiết Chí Phèo xách dao đi trả thù độc giả không thể không bật ra câu hỏi: do đâu mà bước chân Chí Phèo dẫn hắn đến nhà Bá Kiến trong khi hắn vừa đi vừa lẩm bẩm: "Phải đến nhà ***** kia để đâm chết nó đâm chết con khọm già nhà nó" ? Có phải "những thằng điên và những thằng say rượu không bao giờ làm những cái mà lúc ra đi chúng định làm" như cách lý giải trực tiếp của người thuật truyện? Vấn đề hẳn không đơn giản như vậy. Không nên quá cả tin vào sự lý giải trực tiếp của lời kể chuyện bởi xét về chức năng nghệ thuật những lời ấy có lúc "đánh bẫy" người đọc một cách có chủ ý. Với chi tiết này Nam Cao buộc người đọc phải tìm lấy câu trả lời ngay chính trên tương quan có vẻ mâu thuẫn của hành động. Nếu cho rằng hành động của Chí Phèo là cố tình thì vô lý nhưng cho là vô thức thì lại hoá vô nghĩa. Đúng ra Chí Phèo bước đi trong trạng thái chập chờn lưỡng phân [1]. Bước chân ấy vừa theo quán tính lại vừa theo sự dẫn dắt vô hình của con người lương tri. Theo quán tính thì dĩ nhiên Chí Phèo không rẽ vào nhà Thị Nở mà sẽ đến nhà Bá Kiến. Theo sự dẫn dắt của con người lương tri thì điểm đến cũng là nhà Bá Kiến bởi con người này không mơ hồ về kẻ thù của mình. Sự suy diễn trên càng có cơ sở nếu ta lắng nghe những lời buộc tội gay gắt cuối cùng của Chí Phèo khi đối thoại cùng Bá Kiến. Lời chất vấn sắc sảo khôn ngoan ấy đâu phải là lời lẽ của một thằng say.

Ngay trong sự kiện này có một chi tiết đặc sắc chắc chắn không nằm ngoài sự tính toán của Nam Cao: Chí Phèo đến nhà Bá Kiến lúc ông ta đang nổi cơn ghen. Lão ghen vì bà tư quá trẻ cứ phây phây lẳng lơ đa tình. Lão ghen với bọn trai trẻ trong làng và muốn tống hết bọn chúng vào tù. Chỉ cần có thế lập tức người đọc vụt nhớ ngay đến cơn ghen vô cớ của Bá Kiến hơn hai chục năm về trước - một cơn ghen mù quáng và độc địa đã huỷ hoại cuộc đời một con người lương thiện. Và giờ đây nạn nhân đang hiện diện trước mặt kẻ gây tội ác đang dồn dập đặt ra những câu hỏi không thể trả lời. Không trả lời được những câu hỏi Chí Phèo đặt ra cũng có nghĩa Bá Kiến phải chết chết giữa cơn ghen đích đáng như một sự quả báo. Quan sát mọi biến cố mọi tình tiết theo hướng này ta sẽ thấy không thể cắt nghĩa đầy đủ chiều sâu tác phẩm nếu thiếu cái nhìn hệ thống. Những "đơn vị chức năng" [2] chỉ thực sự phát sáng khi nó được đặt trong mối quan hệ hết sức tinh vi với những "đơn vị chức năng" khác.

2. Đối với thể loại truyện điểm hấp dẫn và cũng rất khó trong xử lý nghệ thuật chính là những bước rẽ ngoặt bất ngờ của số phận nhân vật. Ở đó nhà văn phải chuẩn bị "thế năng" cần thiết để cho những đột biến kia diễn ra như một tất yếu. Những điểm "gấp khúc" trong cuộc đời Chí Phèo thực sự là những thử thách rất lớn đối với khả năng sáng tạo của Nam Cao đồng thời cũng là chỗ thể hiện những đặc điểm nổi bật trong tư duy tự sự của ông.

Có hai bước ngoặt bất ngờ trong đường đời Chí Phèo được Nam Cao miêu tả. Thứ nhất: từ một con người hiền lành lương thiện bị đẩy vào tù một cách vô cớ trở thành kẻ hung hãn. Thứ hai: từ một kẻ tha hoá điên dại bỗng cất tiếng kêu đòi được sống lương thiện.

Ở khúc ngoặt thứ nhất nhà văn đã đưa ra hai hình tượng Năm Thọ và Binh Chức - những nhân vật phụ không trực tiếp tham gia vào diễn biến câu chuyện - để làm sáng tỏ nhiều điều. Trong lời kể nhẩn nha những nhân vật này như tiện thể được nhắc đến nhưng thực chất vai trò giải thích cắt nghĩa của chúng đã được phát huy tối đa. Nếu như nhân vật Năm Thọ ngầm lý giải đầy đủ cho cái nguyên cớ Chí Phèo bị đẩy vào tù (cái nguyên cớ vốn rất mù mờ trong con mắt người dân làng Vũ Đại) thì nhân vật Binh Chức lại rọi sáng cái quá trình biến chất của Chí Phèo. Nhờ sự xuất hiện của những nhân vật ngoài cốt truyện ấy mà tính tất yếu trong mọi biến cố của số phận nhân vật chính được bộc lộ sắc nét rõ ràng hơn. Từ hai nhân vật bên lề của truyện Chí Phèo ta càng hiểu rõ hơn điều mà Roland Bathes khẳng định khi nghiên cứu cấu trúc truyện kể: "Chỉ có một con đường duy nhất: hoặc trong văn bản mọi thứ đều có ý nghĩa hoặc không có ý nghĩa nào hết... Trong tác phẩm nghệ thuật không có yếu tố thừa cho dù sợi chỉ xâu chuỗi đơn vị cốt truyện với các đơn vị khác có thể rất dài mong manh hay mảnh mai" [3].

Ở bước ngoặt thứ hai tất cả bắt đầu từ tình huống gặp gỡ giữa Chí Phèo và Thị Nở - một tình huống có tính quyết định cho sự đột biến. Tình huống gặp gỡ này thoạt nhìn có vẻ là hoàn toàn ngẫu nhiên nhưng quan sát kỹ ta sẽ thấy Nam Cao đã ngầm chuẩn bị khá chu đáo mọi phương diện.

Về phía Thị Nở khác với mọi người dân làng Vũ Đại chưa bao giờ Thị sợ hãi và xa lánh Chí Phèo. Mặc cho Chí là người thế nào Thị Nở vẫn đi qua vườn nhà Chí Phèo ra sông lấy nước. Thậm chí có lúc thị còn vào nhà Chí Phèo xin rọi lửa xin rượu bóp chân. Chuyện người dân Vũ Đại kinh sợ Chí Phèo là điều thị không hiểu nổi. Và cái cảnh Thị ngủ ở vườn chuối bờ sông hẳn cũng không phải chỉ có một lần. Vậy nên việc Chí Phèo gặp Thị Nở như tình trạng như Nam Cao miêu tả trong tác phẩm chỉ là vấn đề thời điểm. Những gì phải xảy ra tất yếu đã xảy ra.

Một điều quan trọng khác có lẽ cũng không nằm ngoài sự cẩn trọng của Nam Cao: mặc dù miêu tả Thị Nở xấu xí ngẩn ngơ là vậy nhưng tác giả không hề biến Thị Nở thành một kẻ đần độn về tinh thần. Thị Nở cũng có những khoái cảm xác thịt như mọi người bình thường vừa cưỡng lại vừa dâng hiến; vẫn biết thấy ngượng và thinh thích khi nói đến hai tiếng "vợ chồng"; vẫn biết lườm nguýt e lệ biết cách âu yếm rất "bình dân" nhưng không kém phần tình...